W dniu 13 grudnia 2025 r. w Przyszowej odbyła się nadzwyczajna sesja naukowa pt. „Góra Łyżka jako obiekt archeologiczny i geoturystyczny”. W wydarzeniu udział wzięli przedstawiciele Instytutu Geografii i Nauk o Środowisku UJK.
Beskid Wyspowy skrywa wiele tajemnic sprzed wieków, a położona tam góra Łyżka budzi duże emocje zarówno wśród mieszkańców, jak i naukowców. Od lat historię Łyżki dokumentuje Jarosław Czaja – dyrektor Gminnego Ośrodka Kultury, Sportu i Turystyki w Łukowicy oraz pasjonat regionu. Dzięki jego inicjatywie doszło do spotkania ekspertów z czołowych ośrodków naukowych, m.in. Uniwersytetu Śląskiego, Politechniki Śląskiej, AGH w Krakowie oraz Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach.
W zespole badawczym reprezentującym UJK znaleźli się dr hab. prof. UJK Tomasz Kalicki, dr Paweł Przepióra, dr inż. Monika Żelezik oraz dr Piotr Biesaga (absolwent UJK). Naukowcy z naszej uczelni odpowiadali za rozpoznanie pradziejowych konstrukcji na szczycie góry oraz analizy paleośrodowiskowe i geoarcheologiczne pobliskiego torfowiska, które może skrywać zapis aktywności człowieka sprzed tysięcy lat.
Dotychczasowe interdyscyplinarne badania miały zweryfikować hipotezy dotyczące przeznaczenia kamiennych struktur na Łyżce. Wiele wskazuje na to, że na stożku znajduje się grobowiec megalityczny, otoczony dwoma kręgami z potężnych, kilkutonowych głazów.
Istnieje również prawdopodobieństwo, że było to ważne miejsce kultu o charakterze astronomicznym, co sugerują analizy z zakresu archeoastronomii. Sensację wzbudziło odnalezienie na szczycie fragmentów ceramiki, których wiek szacuje się na kilka tysięcy lat. Zagadkę mogą pomóc rozwiązać także badania okolicznych osuwisk i torfowisk.
Wyniki prac wywołały duże zainteresowanie – sesja naukowa przyciągnęła liczne grono mieszkańców i przedstawicielami lokalnych władz.
Góra Łyżka ma potencjał, by stać się fenomenem nie tylko w skali kraju, ale i całej Europy. Dalsze badania staną się podstawą do opracowania publikacji geoarcheologicznej, która udowodni, że południowa Polska kryje niezwykłe, choć wciąż słabo rozpoznane konstrukcje megalityczne.
dr hab. prof. UJK Tomasz Kalicki
dr Paweł Przepióra