Instytut Historii UJK, Mauzoleum Martyrologii Wsi Polskich w Michniowie oraz kielecka delegatura Instytutu Pamięci Narodowej w Kielcach zapraszają na IX konferencję naukową „Wieś polska podczas II wojny światowej – Wieś polska we wschodnich województwach II Rzeczypospolitej w latach 1939–1945”. Wydarzenie odbędzie się 18 listopada 2026 r. (środa) w Sali konferencyjnej IPN – al. Na Stadion 1, 25-127 Kielce. Wstęp wolny.
Tegoroczne obrady będą poświęcone okupacyjnym losom mieszkańców wsi leżących we wrześniu 1939 r. na terenie siedmiu wschodnich województw II Rzeczypospolitej Polskiej, tj. lwowskiego, nowogródzkiego, poleskiego, stanisławowskiego, tarnopolskiego, wileńskiego i wołyńskiego.
Organizatorzy zapraszają do dyskusji o najnowszej historii Kresów Wschodnich i losach ich mieszkańców. Wiemy, że dzieje tej części Rzeczypospolitej różniły się od okupacyjnych doświadczeń przedwojennych województw centralnych i zachodnich. Zdecydowała o tym geografia, a raczej geopolityka lat trzydziestych XX wieku.
Wybuch II wojny światowej był czynnikiem, który zapoczątkował radykalną zmianę rzeczywistości politycznej i społeczno-gospodarczej tej części przedwojennej Polski. Zakończenie działań wojennych w 1939 r. rozpoczęło proces totalnej sowietyzacji tych obszarów. Jej ofiarami padli dotychczasowi gospodarze Kresów.
Od 1941 r. ziemie te zostały objęte okupacją niemiecką, a okupant politykę eksploatacji i terroru uczynił niemal konstytutywną cechą w relacjach z mieszkańcami wsi. Był to efekt bezpośrednich działań niemieckiej administracji okupacyjnej, a także polityka antagonizowania społeczności, wspólnot i całych narodów. Te doświadczenia w połączeniu z ponownym wkroczeniem Armii Czerwonej w styczniu 1944 r. przyczyniły się do gruntownej zmiany systemu społeczno-gospodarczego, oblicza społecznego oraz narodowościowego polskich Kresów Wschodnich.
Program
9.00 – 9.15 – rozpoczęcie konferencji i powitanie gości
9.15 – wręczenie certyfikatów uczestnikom III konferencji popularnonaukowej studentów „Wieś polska podczas II wojny światowej”
I panel (9.30–11.35): Losy mieszkańców Kresów Wschodnich. Moderator: Magdalena Kopeć
9.30 – 9.50 Dr ŁUKASZ CHROBAK (Oddział IPN w Rzeszowie), Ziemianie wschodniej części województwa lwowskiego w pierwszych miesiącach II wojny światowej
9.50 – 10.10 Dr JOANNA NIKEL (Instytut Pileckiego), Heimkehr. Przesiedlenia ludności etnicznie niemieckiej z terenów dawnych wschodnich województw II RP w narodowosocjalistycznej propagandzie i polityce narodowościowej w latach 1939–1940
10.10 – 10.30 Dr RUSLANA MARTSENIUK (Centrum Dialogu im. Juliusza Mieroszewskiego w Warszawie), Ucieczka czy ratunek? Mieszkańcy wsi kresowych w aktach śledczych NKWD (1939–1941)
10.30 – 10.50 Dr MARIOLA SERAFIN (Muzeum Historii Polski), Od deportacji przez Monte Cassino do Betlejem. Wojenne i powojenne losy Janiny Kubackiej
10.50 – 11.10 PAWEŁ NOWIK (Oddział IPN w Białymstoku), Ewakuacja Polaków z Litewskiej Socjalistycznej Republiki Ludowej w 1945 r.
Dyskusja: 11.10–11.20
Przerwa: 11.20–11.35
II panel (11.35–13.45): Zbrodnia Wołyńska. Moderator: dr hab. prof. UJK Jerzy Gapys
11.35 – 11.55 Dr JOANNA KARBARZ–WILIŃSKA (Oddział IPN w Gdańsku), Zbrodnie ukraińskich nacjonalistów w latach 1939–1944 w Bokowie na Tarnopolszczyźnie we wspomnieniach ocalałych mieszkańców
11.55 – 12.15 Dr KAROL KUBICKI (badacz niezależny), Zbrodnie ukraińskich nacjonalistów na ludności polskiej w świetle księgi zmarłych parafii rzymskokatolickiej w Ostrowie (powiat Sokal)
12.15 – 12.35 MARIA ZIMA-MARJAŃSKA (Centrala Instytutu Pamięci Narodowej), Węgrzy wobec zbrodni wołyńskiej
12.35–12.55 Prof. dr hab. MIROSŁAW SZUMIŁO (Centrala Instytutu Pamięci Narodowej), Ukraińscy Sprawiedliwi ratujący Polaków w czasie Zbrodni Wołyńskiej – próba portretu zbiorowego
Dyskusja: 12.55 – 13.05
Przerwa: 13.05 – 13.45
III panel (13.45 – 15.35): Sytuacja ludności żydowskiej. Moderator: dr Tomasz Domański
13.45 – 14.05 Dr WOJCIECH HANUS (Oddział IPN w Rzeszowie), Zagłada Żydów w Borysławiu
14.05 – 14.25 Dr TOMASZ GONET (Oddział IPN w Katowicach), Pomoc Żydom na wsiach przedwojennego województwa stanisławowskiego w latach okupacji niemieckiej 1941–1944
14.25 – 14.45 MARCIN MAKARCZUK (Oddział IPN w Białymstoku), Wieś Wileńszczyzny jako przestrzeń pomocy Żydom w czasie okupacji niemieckiej
14.45 – 15.05 Dr MICHAŁ SIEKIERKA (Oddział IPN we Wrocławiu), Pamiętnik Fani Laufer i rekonstrukcja lokalnej sieci pomocy Żydom w Kreis Złoczów
15.05 – 15.25 Dr SORAYA KUKLIŃSKA (Centrala Instytutu Pamięci Narodowej), Losy Żydów z Nowogródka i okolic na przykładzie relacji Feli Abramowicz
Dyskusja: 15.25 – 15.35
15.35 – 15.45 – Podsumowanie i zakończenie konferencji
